مسئله جبر و اختيار به‌طور مشخص در نيمه دوم قرن اول در انديشه‌هاى معبد جهنى ( د 80 ق ) غيلان دمشقى ( د پس از 105 ق ) ، جعد بن درهم ( د حدود 118 ق ) و جهم بن صفوان ( د 128 ق ) « 1 » و مسئله رابطه ايمان و عمل در قالب منازعاتى بين مرجئه و محكّمه ، « 2 » شكل گرفته بود . جريان اهل حديث با پاىبندى خردگريزانه نسبت به ظواهر آيات و روايات ، « 3 » زمينه‌ساز پيدايش پاره‌اى اعتقادات كلامى مانند تشبيه و تجسيم بودند كه بعدها پيروان آن ، نام حشويه را به خود گرفتند . « 4 » موضع استوار ابن‌حنبل در دفاع از برخى عقايد اهل حديث مانند خلق قرآن در دورهء محنت ، موجب پيدايش جريانى موسوم به حنبليان در داخل اهل حديث شد كه در مقايسه با برخى شاخص‌هاى ديگر اين گروه هماند شافعى از بنيادگرايى بيشترى برخوردار بودند . « 5 » بنيادگرايى افراطى اهل حديث تا جايى ادامه يافت كه بازگشت اشعرى از اعتزال و تلاش وى براى تحكيم مواضع اهل حديث با استفاده از ابزارهاى دانش كلام به دليل به رسميت شناختن اين دانش كه جماعت اهل حديث احياناً با اصل و اساس آن و نه پاره‌اى معتقدات كلامى مخالف بودند با اقبال چندانى روبه‌رو نشده و بلكه درگيرىهاى مديدى در حد تكفير بين اشعريان و جماعت اهل حديث پديد آمد . « 6 » جريان اهل رأى در برابر اهل حديث ، افزون بر معتزله ، شامل حنفيان نيز مىشد .

--> ( 1 ) . براى آگاهى بيشتر ر . ك : سامى نشار ، الفكر الفلسفى فى الاسلام ، ج 1 ، ص 314 - 372 . ( 2 ) . فرقه‌هاى اهل تحكيم به پيروان جريان حكميت در جنگ صفين گفته مىشود . ( 3 ) . براى آشنايى بيشتر با جريان اصحاب حديث ر . ك : دايرة المعارف بزرگ اسلامى ، اصحاب حديث . ( 4 ) . براى آگاهى بيشتر ر . ك : سامى نشار ، همان ، ج 1 ، ص 285 - 288 . ( 5 ) . براى آگاهى بيشتر از ديدگاه‌هاى كلامى ابن حنبل ر . ك : دايرة المعارف بزرگ اسلامى ، ابن حنبل و سامى نشار ، همان ، ج 1 ، ص 247 - 264 . ( 6 ) . براى نمونه ر . ك : كتاب ذم الكلام و اهله انصارى هروى حنبلى .